راهكارهاي مناسب مديريت بقاياي گياهي در نخلستان‌هاي كشور

 

رحيم خادمي ـ عضو هيئت علمي مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي استان بوشهر

رضا بهسرشت – وزارت جهاد كشاورزي كارشناس ارشد اداره كل نخيلات

ناصر فرّار - هيئت علمي مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي استان بوشهر

 

چكيده:

 

نخل خرما با نام علمي Phoenix dactilifera يكي از محصولات مهم در باغباني كشور محسوب مي‌شود. بر اساس آمار منتشر شده بيش از 180 هزار هكتار اراضي كشور زير كشت اين محصول مي‌باشد و تعداد زيادي از استان‌هاي كشور بويژه استان‌هاي جنوبي به نوعي با كشت اين محصول سروكار دارند. هر اصله درخت نخل در سال 15 تا 25 برگ توليد مي‌كند. طول عمر برگ نخل با توجه به شرايط متفاوت اقليمي، آبي و خاكي و روش‌هاي داشت نخلستان بين 3 تا 7 سال مي‌باشد. برگ ‌هاي مسن وقتي كه شروع به خشك شدن مي‌نمايند از درخت خرما هرس و قطع مي‌شوند. در طول يك سال قريب به 15 تا 25 برگ از يك درخت مي‌بايست هرس شوند. افزون بر آن قاعده برگ و الياف اطراف آن نيز مي‌بايست حذف و هرس شوند (عمل تكريب). وزن متوسط هر برگ خرما 2 تا 3 كيلوگرم مي‌باشد. بنابراين تعميم اين مقدار به چند ميليون اصله، حجم زيادي خواهد بود كه در حال حاضر مديريت صحيح و بهينه‌اي در بهره برداري از اين بقايا وجود ندارد. در حال حاضر در بسياري از باغات خرما اين بقايا سوزانده مي‌شوند. در برخي مناطق نيز از برگ خرما جهت ساخت سايه‌بان (Shade)، آلاچيق، بادشكن و پوشش نهال‌هاي تازه كشت شده درختان ميوه از جمله خرما استفاده مي شود. انجام اين پژوهش در جهت استفاده از ضايعات و بقاياي نخلستان‌ها در توليد خوراك دام، بستر توليد قارچ خوراكي، توليد كمپوست و كود گياهي و خرد كردن و استفاده مستقيم جهت حفظ حاصلخيزي خاك باغ و همچنين استفاده از الياف نخل جهت بسترهاي كاشت و تكثير در محيط‌هاي گلخانه‌اي نتايج مطلوبي را به همراه داشته است لذا ضرورت دارد مديريت بقاياي گياهي در باغات مورد استفاده و ترويج قرارگيرد و از بروز خسارات زيست محيطي حاصل از روش هاي معمول جلوگيري شود.

 

مقدمه

 

در نواحي جنوب و جنوب غربي ايران سطح وسيعي از اراضي را نخلستان‌ها به خود اختصاص داده‌اند. اگرچه درخت خرما گياهي هميشه سبز مي‌باشد اما بطور ميانگين بسته به شرايط نگهداري بعد از 3 تا 7 سال برگ‌هاي مسن آن خشكيده مي‌شوند و مي‌بايست از درخت حذف و هرس شوند.

در هر درخت خرما بسته به رقم و شرايط زراعي در طول سال حدود 15 تا 25 برگ خشك مي‌شود كه هر كدام بطور متوسط 5/1 تا 5/2 كيلوگرم وزن دارد. تعميم اين مقدار بقاياي گياهي به چند ميليون اصله نخل موجود در كشور رقم بزرگي بوده كه نياز به مديريت بهره وري و استفاده بهينه را مي‌طلبد. در حال حاضر نه تنها استفاده مطلوبي از اين بقايا نمي‌شود بلكه بدليل سوزاندن آنها توسط اغلب نخلكاران مشكلات زيست محيطي را نيز به همراه داشته است. . طي سال‌هاي اخير استفاده از ضايعات درختان خرما در موارد متعددي گزارش شده است. استفاده از اين ضايعات بعنوان بستر پرورش قارچ خوراكي بصورت موفقيت‌آميزي توسط محققين زيادي گزارش گرديده و امروزه جايگاه تجاري پيدا نموده است (3 ). استفاده از يرگ درختان خرما (قسمت انتهايي برگ) براي توليد غذاي دام در سال‌هاي اخير مورد توجه قرار گرفته است و نتايج مثبت اين پژوهش توسط محققين مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي استان بوشهر گزارش شده است ( 1 ). در اين روش قسمت انتهايي برگ‌هاي درختان خرما پس از خرد شدن مورد غني سازي قرار مي گيرند كه پس از مدتي نگهداري جهت تغذيه دام قابل استفاده خواهند شد. در سال هاي اخير استفاده از ضايعات برگي خرما جهت توليد كمپوست نيز مورد توجه قرار گرفته است و تحقيقاتي در زمينه تهيه كمپوست از بقاياي گياهي در دست اجرا مي‌باشد كه تاكنون نتايج مطلوبي به همراه داشته است (2). در اين تحقيق روش‌هاي موجود و مطلوب در راستاي بهره‌وري مناسب از اين ضايعات و جلوگيري از اثرات سوء زيست محيطي مورد بررسي قرار مي‌گيرد.

 

نتايج و بحث:

 

 روش‌هاي متداول در نخلستان‌هاي كشور

 

هر ساله ضايعات و بقاياي زيادي در سطح نخلستان‌ها توليد مي‌شود. بيشترين بقايا بعد از عمليات حذف برگ‌هاي خشك و دمبرگ‌هاو همچنين جداسازي الياف در نتيجه عمل تكريب درختان خرما جمع‌آوري مي‌شوند. از گذشته تا كنون در مناطق خرماخيز با توجه به نياز ساكنان و كاربرد بقايا از آنها در موارد متعددي استفاده مي‌شده است. شايد تا دو دهه قبل سرپناه درون باغات و حتي بخشي از منازل با استفاده از چوب تنه و برگ خرما با مهارت‌ها و روش‌هاي خاص خود ساخته مي‌شد. چوب تنه درختان مسن نخل سقف بسياري از خانه‌هاي روستايي را در مناطق خرماخيز تشكيل ‌داده است. از طرف ديگر حصار بسياري از چراگاه هاي موقت صحرايي و اطراف باغات با استفاده از برگ هاي  رديف شده خرما در كنار هم محدود و محصور مي‌گردد. اين موارد استفاده به دليل ترويج فن‌آوري نوين كم رنگ و كاربرد خود را به جزء در مواردي محدود، از دست داده است.

استفاده عمده ديگر از ضايعات و بقاياي خشك شده نخلستان‌ها بعلت عدم وجود و رايج بودن سوخت‌هاي فسيلي در دهه‌هاي گذشته بكارگيري اين بقاياي به عنوان هيزم در ايجاد حرارت جهت طبخ غذا بويژه در مراسمات مي باشد. اگرچه استفاده از آتش در موارد مختلف هنوز در ميان مردم اين نواحي رايج مي‌باشد اما در همين خصوص نيز با وفور سوخت‌هاي فسيلي در سال هاي اخير، كاربرد ضايعات به ميزان زيادي محدود شده است. ايجاد بادشكن از جمله مواردي است كه از زمان‌هاي قديم كاربرد داشته و اكنون نيز در حاشيه مزارع و باغات از آن استفاده مي‌شود. همچنين ايجاد سايه‌بان و پوشش نهال‌ درختان ميوه با استفاده از برگ درختان خرما روش مرسوم و متداول در اين مناطق مي‌باشد، اما نكته مهم اين است كه  بعد از پايان استفاده از برگ درختان خرما بعنوان بادشكن يا سايه‌بان مجدداً آنها را جمع‌آوري كرده و مي سوزانند. نكته مهم و قابل توجه ديگر اينكه اگرچه در گذشته به نوعي از اين بقايا در موارد مختلف استفاده مي‌گرديد و اما در سال هاي اخير با ظهور مصالح ساختماني متنوع و فن‌آوري‌هاي نوين، اين بقاياي گياهي در سطح نخلستان‌هاي كشور كاربرد خود را از دست داده‌اند و اكنون نخلكاران با حجم وسيعي از اين ضايعات روبرو مي‌باشد كه به دليل عدم توصيه و ترويج روش‌هاي مناسب جهت بهره‌برداري، اقدام به سوزاندن آن مي نمايد.

 

راهكارهاي مناسب و روش‌هاي نوين

 

آثار و بقاياي درختان خرما از منابع مواد آلي محسوب مي‌شوند كه در سيستم پايدار و در راستاي حفاظت از منابع محيط زيست مي‌بايست با روش مناسبي حتي بعد از موارد گوناگون بهره‌برداري، بصورت فرآيند شده به خاك نخلستان برگردد. كاربرد اين ضايعات چه به صورت مستقيم و چه غير مستقيم، در راستاي تامين بخش مهمي از مواد آلي خاك و ماده اوليه بستر كشت قارچ و همچنين خوراك دام، گامي ارزنده در راستاي توسعه و افزايش منابع پروتئيني گياهي و حيواني محسوب مي شود، ضمن اينكه بازگشت صحيح اين منابع غني سازي خاك از مواد آلي و حفظ حاصلخيزي را به همراه خواهد داشت.

 

كاربرد ضايعات و بقاياي گياهي درختان خرما جهت توليد قارچ خوراكي و خوراك دام

 

ضايعات چوبي منابع ارزشمندي براي توليدقارچ‌هاي خوراكي به شمار مي‌رود. امكان استفاده از ضايعات مختلف درخت خرما جهت توليد قارچ خوراكي و همچنين بقاياي عمل‌آوري شده جهت تغذيه دام در چندين تحقيق مورد بررسي قرار گرفته و نتايج رضايت بخشي نيز به همراه داشته است. امكان پرورش قارچ‌هاي خوراكي صدفي (Pleurotus spp.) در مناطق خرما خيز كشور وجود دارد و از طرفي جهت پرورش قارچ نياز به بستر اوليه اي (بقاياي لگنيني و سلولزي) مي باشد كه مواد اوليه اين بستر بصورت معمول و فراوان در باغات خرما يافت مي‌شود. گونه‌اي از اين قارچ‌ها به صورت خودرو بر روي تنه درختان واجدالياف در زمستان‌ها مي رويند. هرچند كه محصول دهي قارچ‌هاي خوراكي صدفي بر روي ضايعات به مانند كاه بهتر از بقاياي چوبي مي‌باشد اما مواد چوبي منبع غذائي غني تري براي قارچ‌ها محسوب مي‌شوند. از طرف ديگر قارچ‌ها با حذف ليگنين موجود در ضايعات چوبي در اثر عمل تجزيه مي‌توانند منبع خوبي از كربوهيدرات را جهت تغذيه دام فراهم نمايند. در بيشتر تحقيقات، برگ و دمبرگ خرما به عنوان تركيبي مناسب جهت توليد قارچ پاسخ مطلوب داده است. با اين حال در خصوص استفاده از ضايعات چوبي خرما جهت خوراك دام ممكن است دوره دوماهه چرخه رشد رويشي و زايشي قارچ مدت زمان كافي براي تجزيه تمام لگنين موجود در بافت‌هاي اينگونه ضايعات نباشد كه در اين رابطه انجام مطالعات بيشتر ضرورت مي يابد.

 

استفاده از برگ خرما در تغذيه دام:

 

          با استفاده از روش‌هاي ساده و كم هزينه مي‌توان برگ درخت خرما را به خوراك دام تبديل نمود. معمولاً قسمت انتهايي برگ كه شامل برگچه‌ها مي‌باشد، براي غني‌سازي و تهيه خوراك دام استفاده مي‌شود. در اين روش، ابتدا قسمت انتهائي برگ به قطعات كوچك (3 تا 4 سانتي متري) خرد مي‌شوند و سپس با استفاده از برخي مواد افزودني عمل غني سازي بروي آنها انجام مي پذيرد و بعد از مدتي براي خوراك دام قابل استفاده مي‌شود. با فرموله كردن اين ماده خوراكي با مواد علوفه‌اي مي‌توان به جيزه غذائي كامل و باارزشي دست يافت. بدين ترتيب بخش اعظمي از ضايعات موجود در نخلستان‌ها را مي‌توان به مواد ارزشمند تبديل نمود.

 

تهيه كود گياهي كمپوست از برگ و ضايعات درخت خرما:

 

استفاده از ضايعات نخل خرما جهت تهيه كود گياهي به صورت عمل‌آوري شده يكي از راه‌كارهاي مناسب و اقتصادي در مديريت نخلستان مي‌باشد. جهت عمل آوري برگ و تهيه كمپوست از روش‌هاي متعددي مي‌توان استفاده نمود كه با توجه به امكانات موجود از نظر مواد افزودني، اندازه قطعات خرد شده برگ و شيوه‌هاي نگهداري و انبار كردن توده ضايعات و ... روش‌ها متفاوت مي‌باشد. در يكي از روش ها ابتدا ضايعات قسمت هاي مختلف درخت جمع آوري و سپس به قطعات كوچك خرد مي‌شوند و پس از آن عمل‌آوري، ميكروارگانيسم‌هاي عامل بوشانيدن به آن اضافه مي‌شود. توده مذكور در محلي با رطوبت و تهويه مناسب نگهداري مي‌شود تا كود گياهي آماده گردد. در حال حاضر حجم زيادي از بقاياي گياهي در سطح نخلستان‌ها قابل تبديل به كود گياهي مي‌باشد كه مي‌بايست روش‌هاي آن در بين باغداران ترويج شود.

 

تهيه قطعات (خرد كردن) از بقايا و افزودن به خاك باغ:

 

شايد ساده‌ترين روش و حداقل استفاده ممكن از بقاياي نخل خرما استفاده مستقيم و برگشت آن به خاك نخلستان به منظور بهبود ساختار فيزيكي خاك و افزايش مواد آلي آن ‌باشد. بر اساس اندازه‌گيري‌هاي بعمل آمده خاك اغلب نخلستان‌ها از ميزان مواد آلي بسيار پاييني (كمتر از نيم درصد) برخوردار مي‌باشند. طبق تحقيقات انجام شده تاثير مواد آلي بر خصوصيات كمي و كيفي محصول در باغات خرما بسيار مثبت بوده است. لذا با توجه به وضعيت موجود شايد ساده‌ترين و ارزان‌ترين روش افزايش مواد آلي خاك استفاده از بقاياي گياهي حاصل از خود درختان خرما باشد. اين عمل در برخي مناطق خرماخيز كشور آغاز شده است. عمده‌ترين مشكل اين روش عدم وجود دستگاه مناسب جهت خرد كردن بقايا به قطعات كوچك بوده است كه با توجه به اهميت موضوع، مطالعه در جهت طراحي دستگاه مناسب اين كار و يا وارد نمودن نمونه هاي خارجي بسيار مفيد مي باشد.

 

ساير موارد استفاده از ضايعات:

 

از ضايعات خرما در موارد متعدد مي‌توان استفاده نمود. برخي از اين روش‌ها نياز به فن‌آوري پيشرفته دارند و برخي نيز با امكانات محدود قابل اجرا مي باشند. علاوه بر موارد يادشده استفاده از ضايعات چوبي خرما جهت ساخت نئوپان و توليد MDF مورد توجه قرار گرفته و پيشرفت‌هايي نيز حاصل شده است. همچنين امكان استفاده از ضايعات نخل در توليد مواد گياهي جهت بسترهاي كشت گلخانه‌اي وجود دارد. قابل ذكر است كه سالانه ارز زيادي جهت تهيه مواد مذكور از كشور خارج مي‌شود. اين موضوع در دست بررسي است و موفقيت‌هايي نيز در بر داشته است.

 

پيشنهادات:

 

بقاياي گياهي و چوبي نخلستان‌هاي كشور حجم بسيار زيادي مي‌باشد كه با بكارگيري راه‌كارهاي مناسب مديريتي مي‌توان علاوه بر بهره‌برداري اقتصادي از آن، اثرات سوء زيست محيطي را نيز كاهش داد. در حال حاضر ساده‌ترين روش جهت جلوگيري از هرگونه خسارت استفاده از اين بقايا جهت افزايش مواد آلي خاك در مديريت نخلستان مي‌باشد كه پيشنهاد مي‌شود تكنولوژي ساده آن در كليه مناطق خرما خيز، ترويج و بكار گرفته شود. علاوه بر آن توصيه مي‌شود بهينه‌سازي روش‌هاي ارائه شده جهت بكارگيري ساده و كم هزينه آنها و ترويج در سطوح بزرگ در دستور كار آينده باشد.

 

 رحیم خادمی و رضا بهسرشت

+ نوشته شده توسط ر. بهسرشت در 85/03/22 و ساعت 12:6 |