گرده افشاني در درخت خرما
گرده افشاني در درخت خرما
در اواخر زمستان و يا اوائل بهار با ظاهر شدن اسپات ها بر روي درخت فعاليت هاي حياتي گياه از قبيل گرده افشاني، لقاح و سرانجام تشكيل ميوه آغاز مي گردد.گرده افشاني انتقال دانه هاي گرده از بساك گل نر به سطح كلاله و يا مادگي گل ماده مي باشد.
چون خرما گياهي دو پايه بوده و گل هاي نر و ماده به صورت جدا از هم روي پايه هاي جداگانه قرار دارند و از طرفي عمليات گرده افشاني بوسيله باد و يا حشرات بطور مناسبي انجام نمي گيرد لذا دستيابي به محصول مناسب چه از نظر كمي و چه از نظر كيفي به ميزان تلقيح گل ها بستگي دارد كه معمولاً مي بايست توسط انسان انجام گيرد.
گل ماده دارای پوششی شامل دو رديف سه تايي كاسبرگ به صورت فلس هاي كم و بيش چرمی و مادگی سه برچه اي است. بعد از عمل تلقيح معمولاً يكي از برچه ها رشد مي نمايد و به مرحله نهائي رشد مي رسد. البته بندرت در برخي از ارقام مانند رقم شكر و يا برحي در مواردي دو تا از برچه ها تلقيح شده و به رشد خود ادامه مي دهند. در مواردي كه گل ها به هر دليلي تلقيح نشوند هر سه گل به ميوه تبديل شده و در مرحله حبابوك ريزش مي نمايند و در مواردي كه ريزش نكنند نيز ميوه ها از وضعيت رشد و ظاهر مناسبي برخوردار نبوده و با اينكه ممكن است تا مرحله خلال هم زنده بماند ولي ارزش چنداني ندارد.
هم گل آذين نر و هم گل آذين ماده در غلاف هاي بزرگي بنام اسپات يا گريبانه قرار دارند. اسپات ها پوشش هاي چوبي محكمي هستند كه گل هاي نر و ماده را تا زمان رسيدن درون خود حفظ كرده و پس از رسيدن شكاف برداشته و گل ها آزاد مي گردند. در اين زمان بايد با بريدن و جدا نمودن اسپات هاي نر از روي درخت نسبت به جمع آوري دانه هاي گرده با روش مناسب اقدام نمود.
اسپات هاي ارقام مختلف از نظر اندازه متفاوت هستند. طول اسپات هاي ماده قبل از ترك خوردن و باز شدن گل ها در ارقامي مانند كبكاب حداكثر بين 50 تا 70 سانتيمتر و در رقم شهابي بين 30 تا 40 سانتيمتر و عرض آن در كبكاب بين 10 تا 13 سانتيمتر و در رقم شهابي بين 13 تا 15 سانتيمتر مي باشد. حداكثر طول اسپات ماده در رقم ساير (استعمران) بين 60 تا80 و در رقم خضراوي بين 40 تا 50 سانتيمتر و حداكثر پهناي اسپات در استعمران 9 تا 10 و در خضراوي 8 تا9 سانتيمتر مي باشد. اسپات هائي كه اول ظاهر مي شوند درشت تر و بزرگتر و اسپات هاي آخري كوچكترند.
اسپات هاي نر نيز درشت هستند بطوري كه طول اسپات در نر غنامي سبز و غنامي سرخ و خكري وردي و خكري كرطلي بين 60 تا 70 سانتيمتر و در سمسماوي، كوتاه و حدود 40 سانتيمتر است. طول اسپات نر در رقم غلامي از اين هم بزرگتر و به يك متر مي رسد. تعداد اسپات هاي نر در هر نخل بين 10 عدد براي نر سمسماوي تا 30 عدد در نر غلامي متغير مي باشد. رنگ اسپات ها در اكثر ارقام قهوه اي كم رنگ تا پررنگ و يا متمايل به قرمز است ولي در نر غنامي سبز داراي رنگ سبز سير مي باشد. معمولاً اسپات هاي نر كمي زودتر از اسپات هاي ماده ظاهر مي شوند. بسته به گرماي هوا در سال هائي كه هوا زودتر گرم مي شود اسپات هاي نر معمولاً در بهمن ماه و دربرخي از سال ها در اوائل اسفند ماه ظاهر مي شوند. در سال 1378 به علت گرماي زودرس هوا در منطقه بلوچستان، اسپات هاي نر دو هفته زودتر ظاهر شدند و همين امر سبب شد كه تلقيح گل ها دو هفته زودتر صورت پذيرد.
در همين سال و در همين منطقه از بين 14 رقم نرشامل تيس، جالق1، جالق 2، زابلي، راسك1، راسك2، مسكوتان، اسپكه، فنوج، گربيت، ساريوك، چانف و قصرقند، ظهور اسپات ها از 10 بهمن شروع (نر تيس) و تا 30 بهمن ماه (نر چانف) براي همه ارقام به طول انجاميد. بطور كلي 70 درصد اين ارقام قبل از 20 بهمن ماه به گل دهي رسيدند. زمان ظهور اسپات ها به نوع رقم نيز بستگي زيادي دارد. در خوزستان در نر سمسماوي اسپات ها زودتر از بقيه ارقام نر ظاهر مي شوند.
پس از رسيدن دانه هاي گرده نر (معمولاً كمي قبل از شكاف اسپات) اين اسپات ها را از درخت جدا كرده و پس از باز كردن اسپات گل آذين را از اسپات خارج ساخته و در محل مناسبي در سايه و بوسيله طناب آويزان مي كنند تا به آرامي خشك شود. سپس اقدام به تكانيدن گل آذين بر روي ورقه تميزي از روزنامه يا مقوا مي نمايند تا دانه هاي گرده جدا گردند. گرده هاي جمع آوري شده را در يك ظرف شيشه اي خشك و مناسب قرارداده و از آن براي تلقيح با گرده افشان مكانيكي و يا با دست و به روش سنتي استفاده مي كنند.
در مواردي نيز خوشچه ها را جدا كرده و با بالارفتن كارگر از درخت اقدام به تكاندن آنان بر روي گل آذين هاي ماده مي كنند و قسمت هاي كوچكي از خوشچه هاي نر را در بين گل هاي ماده قرار مي دهند تا با بازشدن تدريجي گل هاي ماده دانه هاي گرده در اثر وزش باد و تكان خوردن رها شده و بر روي گل هاي ماده قرار گيرد.
نظر به اينكه بازشدن اسپات هاي ماده همزمان نيستند لذا معمولاً گرده افشاني براي هر درخت در چند نوبت صورت مي گيرد. در گرده افشاني مكانيكي دانه گرده را در يك مخزن شيشه اي كه از يك طرف به يك لوله پلاستيكي قابل انعطاف و از طرف ديگر به مخزن پمپ هوا متصل مي باشد ريخته و دانه هاي گرده با فشار هوا و از طريق لوله هاي آلومينيومي كه قابل بلند و كوتاه شدن مي باشند گرده را به ميان گل هاي ماده هدايت مي كند. اين روش ساده و از نظر راندمان كار نيز سبب كاهش شديد هزينه گرده افشاني مي شود.براي صرفه جوئي در مصرف دانه گرده آنرا با موادي مانند آرد يا سبوس مخلوط كرده و سپس اقدام به گرده افشاني مي كنند. نتايج بررسي ها نشان داده است كه مخلوط 15 درصد دانه گرده با 85 درصد آرد مناسب مي باشد.
گرده افشاني بايد زماني صورت گيرد كه گل هاي ماده مناسبترين شرايط پذيرش گرده ها را داشته باشند به عبارتي احتمال تلقيح گل هاي ماده به حداكثر افزايش يابد. بررسي هاي انجام شده در مراكز تحقيقاتي مناطق خرماخيز كشور نشان مي دهد كه زمان مناسب گرده افشاني بسته به رقم نخل مي تواند تا حدودي متفاوت باشد. بعضي بررسي ها در خوزستان نشان مي دهد كه 48 ساعت پس از باز شدن گل هاي ماده بهترين زمان گرده افشاني براي رقم استعمران خواهد بود، در حاليكه اگر گرده افشاني 5 روز پس از بازشدن اسپات ها صورت گيرد درصد تلقيح گلها به شدت كاهش مي يابد.
در مواردي كه روي يك رقم خاص بررسي صورت نگرفته باشد بهتر است عمل گرده افشاني در فاصله زماني 24 تا 96 ساعت بعد از بازشدن اسپات هاي ماده صورت پذيرد.
از زمان ظهور تا بازشدن كامل اسپات مدت زمان زيادي طول مي كشد. اين زمان در بعضي از ارقام ممكن است به بيش از يك ماه بطول بيانجامد، لذا مي بايست گرده افشاني را زماني انجام داد كه اسپات به خوبي شكاف برداشته و گل هاي ماده آشكار شده باشند.