دستورالعمل نحوه كنترل و كاهش خسارت ناشي از

عارضه پژمردگي و خشكيدگي خوشه خرما

 

              

          

 

عارضه چروكيدگي و خشكيدگي خوشه خرما يكي از مشكلاتي مي‌باشد كه طي سال هاي اخير ضمن وارد نمودن خسارت زياد به محصول خرماي برخي مناطق كشور، باعث دغدغه خاطر نخلكاران نيز شده است. وقوع اين عارضه باعث خشك شدن ميوه در مرحله تبديل خارك به رطب شده و با كاهش شديد كيفيت محصول، بطور كامل آن را از چرخه اقتصادي باغدار خارج مي‌نمايد. تاكنون تحقيقات و مطالعات گسترده‌اي جهت روشن شدن علت اين پديده توسط موسسه تحقيقات خرما و ميوه‌هاي گرمسيري كشور و ساير مراكز تحقيقاتي انجام گرفته است كه در اين دستورالعمل به مواردي از نتايج بدست آمده از آن اشاره خواهد شد تا با بكارگيري آن توسط نخلكاران خسارت ناشي از عارضه به حد قابل قبولي كاهش يابد. قابل ذكر است كه باتوجه به عدم گزارش چنين عارضه‌اي در ساير كشورهاي مهم خرماخيز دنيا كليه نكات مطابق اقليم كشور بوده و در صورت رعايت آن، نتايج مطلوبي حاصل خواهد شد.

 

خلاصه نتايج تحقيقات در اين خصوص به قرار زير مي‌باشد:

 

1 - نقش باكتريها، ويروسها، ويروئيدها و شبه مايكوپلاسماها در بروز و تشديد عارضه منتفي مي‌باشد.

2 - عوامل قارچي در بروز عارضه نقش ندارد، اما تحت شرايط استرس خشكي و شرايط نامساعد محيطي، در افزايش خسارت عارضه نقش خواهند داشت.

3 – نقش شرايط نامساعد محيطي بويژه افت ناگهاني رطوبت نسبي هوا توأم با افزايش دما و وزش بادهاي گرم و خشك در زمان تبديل ميوه از خارك به رطب به عنوان عامل اصلي بروز و تشديد عارضه محرز گرديده است.

4 – مجموع راهكارهايي كه با هدف تعديل شرايط حرارتي و رطوبتي در نخلستان با افزايش مقاومت درختان خرما در مقابل استرس‌هاي محيطي مورد مطالعه قرار گرفته است، در كاهش خسارت عارضه تا حد قابل تحمل (زير 5٪) موثر واقع شده است. اين راهكارها عبارتند از :

 

الف) پوشش خوشه خرما در اوايل مرحله خارك بوسيله سبدهاي حصيري

ب )  تنك خوشه خرما در زمان گرده‌افشاني (حداقل يك سوم نوك خوشچه)

ج )  ميانه‌كاري در نخلستان با محصولاتي نظير يونجه و سورگوم

د )  تغذيه درختان خرما با كودهاي پتاسيم و كلسيم دار

ه )  آبياري درختان خرما با فواصل 4 تا 7 روز يكبار (بسته به شرايط منطقه، خاك و رقم)

 

             

 

نتايج مهم تحقيقات

 

با عنايت به انجام مطالعات گسترده در رابطه با عارضه چروكيدگي و خشكيدگي خوشه خرما، نتايج مفيد برخي از تحقيقات به قرار زير مي‌باشد:

 

1 - عارضه معمولاً در مرحله تبديل ميوه از خارك به رطب بوقوع مي‌پيوندد و قبل و بعد از وقوع عارضه هيچگونه علائمي روي اندام‌هاي رويشي درختان مبتلا مشاهده نمي‌شود.

2 - پژمردگي سريع و ناگهاني ميوه‌ها در طي مدت 3 -2 روز و خشكيدن تمامي آنها طي مدت 1 تا 2 هفته، از مهمترين علائم عارضه مي‌باشد. در برخي ارقام نظير مضافتي، نوارهاي پهن نكروتيك در سطح فوقاني و گاهاً تحتاني محور اصلي خوشه‌ها مشاهده مي‌شود.

3 - دوره بحراني وقوع عارضه از اواسط تير ماه تا اواسط شهريور ماه بسته به رقم و منطقه متفاوت مي‌باشد.

4 - ارقام مضافتي در كرمان، كبكاب در بوشهر، مرداسنگ در هرمزگان و كبكاب و خاصي در خوزستان كه در زمره ارقام مهم تجاري كشور به شمار مي‌روند، نسبت به عارضه بسيار حساس هستند.

5 – شهرستان هاي كهنوج و جيرفت و بم به ترتيب در استان كرمان، رودان در استان هرمزگان، دشتستان در استان بوشهر و بهبهان در استان خوزستان كانون هاي اصلي آلودگي مي‌باشند.

6 - نقش عوامل آب و هوايي بويژه دو فاكتور دما و رطوبت نسبي در بروز و تشديد عارضه به عنوان عوامل اصلي محرز مي‌باشد و وزش بادهاي گرم و خشك نيز در تشديد عارضه بسيار موثر مي‌باشد. در رقم مضافتي، عارضه معمولاً در شرايط دمايي بالاتر از 43 درجه سانتيگراد و رطوبت نسبي كمتر از 25٪ حادث مي‌شود.

7 - پيش‌بيني خسارت عارضه با استفاده از داده‌هاي هواشناسي فوق امكان‌پذير مي‌باشد.

8 - براي اولين بار نقش تنك خوشه در كاهش خسارت عارضه به اثبات رسيده و تنك يك سوم نوك گل آذين در مرحله گرده‌افشاني به عنوان مؤثرترين روش تنك جهت كاهش خسارت عارضه و بهبود كمي و كيفي ميوه‌ها معرفي مي‌گردد.

9 - پوشش خوشه در كاهش خسارت عارضه بسيار مؤثر مي‌باشد و پوشش سبد حصيري بيشترين تأثير را در كاهش خسارت عارضه و بهبود خواص كمي و كيفي ميوه داشته است.

10 - پوشش فويل آلومينيوم گرچه دركاهش خسارت عارضه موثر مي‌باشد ولي به دليل گران بودن و يكبار مصرف بودن از نظر اقتصادي قابل توصيه نمي‌باشد.

11 - كاربرد پوشش واكس گياهي نه تنها در كاهش خسارت عارضه در مقايسه با شاهد مؤثر نبوده بلكه در مواردي باعث افزايش خسارت نسبت به شاهد گرديده است.

12 - براي اولين بار نقش سولفات پتاسيم در كاهش خسارت عارضه به اثبات رسيده و ضمن كاهش خسارت، افزايش عملكرد را نيز در برداشته است.

13 – قارچ sp. Thie  laviopsis   به عنوان يك عامل ثانويه زنده تحت تنش‌هاي خشكي و گرمايي در تشديد عارضه مؤثر است.

14 - عليرغم جداسازي چندين گونه قارچ بيماريزا از خوشه‌هاي مبتلا به عارضه، در آزمون‌هاي بيماري‌زا هيچكدام موفق به ايجاد علائم مشابه عارضه نشدند، بنابراين نقش عوامل قارچي جداشده در بروز عارضه به عنوان عامل اصلي و كليدي به اثبات نرسيده است.

15 - جهت بروز عارضه چروكيدگي و خشكيدگي خوشه خرما چهار شرط اصلي ضروري است:

الف) مرحله حساست تكامل ميوه (خارك به رطب)

ب ) رقم حساس

ج ) افزايش دما به بالاتر از 43 درجه سانتيگراد

د‌) كاهش رطوبت نسبي به پايين‌تر از 25 درصد

16 - با تعديل شرايط حرارتي و رطوبتي در نخلستان و اعمال مديريت صحيح بر خوشه‌هاي خرما مي‌توان خسارت عارضه را تا حد قابل تحمل (كمتر از 5٪) كاهش داد.

در مطالعات به عمل آمده نقش راهكارهايي نظير پوشش مناسب، تنك خوشه و تغذيه بهينه بويژه با كودهايي نظير سولفات پتاسيم در كاهش خسارت عارضه به اثبات رسيده است.

 

باتوجه به نقش عوامل آب و هوايي (دما، رطوبت و باد) در بروز و تشديد عارضه و تأثير مثبت راهكارهايي كه با هدف تعديل شرايط حرارتي و رطوبتي در نخلستان ها و كاهش خسارت عارضه در قالب مطالعات صورت گرفته، موارد ذيل جهت مديريت و كاهش خسارت عارضه پيشنهاد مي‌گردد:

 

1 - باتوجه به نقش مثبت پتاسيم در كاهش خسارت عارضه، آزمون خاك و گياه به منظور اطلاع از وضعيت پتاسيم خاك و ساير عناصر غذايي در مناطق خرماخيز بايد همگاني شود. حداقل پتاسيم قابل استفاده خاك بايد بيشتر از 250 ميليگرم باشد.

2 - از مصرف بيش از حد كودهاي شيميائي ازته خودداري شود، زيرا علاوه بر حساس نمودن گياه نسبت به تنش‌هاي محيطي، از طريق برهم زدن تعادل ميان عناصر غذايي موجب كاهش جذب پتاسيم مي‌شود.

3 - بكارگيري كودهاي دامي به دليل تأمين مواد غذايي و همچنين بهبود خصوصيات فيزيكي خاك از جمله حفظ ذخيره رطوبت خاك، توصيه مي‌شود.

4 - عمليات تنك خوشه با هدف كاهش سطوح تبخير، بهينه‌سازي مصرف مواد غذايي قابل دسترس گياه و افزايش خواص كمي و كيفي و بازارپسندي ميوه‌ها بايد صورت گيرد. بهترين و مقرون به صرفه‌ترين روش تنك براساس نتايج حاصل از مطالعاتي كه تاكنون انجام گرفته، تنك يك سوم نوك خوشه‌ها در مرحله گرده‌افشاني مي‌باشد.

5 - پوشش خوشه علاوه بر كاهش خسارت عارضه، در بهبود خواص كمي و كيفي ميوه‌ها بسيار مؤثر است. نوع پوشش مورد استفاده باتوجه به هدف كاربرد متفاوت خواهد بود. در مناطق آلوده به عارضه، بهترين نوع پوشش، سبد حصيري مي‌باشد كه از برگ درختان خرما تهيه مي‌شود.

6 - كاربرد ساير پوشش‌ها از جمله توري پارچه‌اي، نايلوني، گوني‌هاي كنفي و پلاستيكي، كيسه‌هاي پلاستيكي و بويژه كاغذ كرافت در مناطق آلوده توصيه نمي‌شود. پوشش كاغذ كرافت بدليل جذب گرما باعث افزايش خسارت عارضه مي‌گردد.

7 - عمليات پوشش خوشه را بايد در ابتداي مرحله خارك (تغيير رنگ ميوه) انجام داد. پوشش فويل آلومينيوم با وجود تأثير مثبت دركاهش خسارت عارضه، بدليل گران بودن و يكبار مصرف بودن توصيه نمي‌شود.

8 - ميانه‌كاري با محصولاتي نظير يونجه و سورگوم باعث تعديل شرايط حرارتي و رطوبتي در نخلستان و كاهش خسارت عارضه مي‌گردد. بويژه كاهش يونجه باعث بهبود خواص فيزيكي و شيميائي و افزايش حاصلخيزي خاك نخلستان ها مي‌گردد.

9 - مديريت صحيح آب بويژه در دوره بحراني ايجاد عارضه (تيرماه لغايت نيمه اول شهريور بسته به رقم و منطقه) تأثير بسزايي در كاهش خسارت عراضه دارد. آبياري با دوره 7 - 4 روز (حدود 94 درصد از نخلستان هاي كشور با روش سطحي، آبياري مي‌شوند) بسته به شرايط خاك و منطقه ضروري است.

10 - احداث بادشكن بويژه در باغات جديدالاحداث و در مسير وزش بادهاي گرم و خشك غالب منطقه توصيه مي‌شود.

11 -  در هنگام آرايش خوشه‌ها (8 -6 هفته بعد از گرده‌افشاني) بايد دقت نمود كه قسمت قاعده محور خوشه‌ها بويژه در ارقام با دم خوشه‌ بلند و حساس مثل مضافتي و بنت‌السبع آسيب نبينند.

12 – عمليات مبارزه با آفات ميوه‌خوار و آسيب‌رسان به خوشه‌هاي خرما نظير كنه تارتن، كرم ميوه خوار و سوسك شاخ‌دار خرما كه باعث فراهم شدن شرايط جهت تشديد حساسيت خوشه و ميوه هاي خرما به استرس هاي محيطي از جمله عارضه پژمردگي و خشكيدگي خوشه خرما مي‌گردد، به موقع صورت گيرد.

13 – تحقيق در زمينه مكانيزم عمل و نحوه تأثير عوامل آب و هوايي بر روي فرايندهاي بيوشيميائي بويژه تغييرات آنزيمي ميوه خرما بايد مدنظر قرار گيرد.

14 – باتوجه به حساسيت متفاوت ارقام مختلف خرما نسبت به عارضه بايد ميزان حساسيت ارقام تجاري از جنبه مرفولوژيكي آناتوميكي و فيزيولوژيكي مورد بررسي و تحقيق قرار گيرد.

15 – باتوجه به تأثير نوع مديريت نخلستان بر روي شدت عارضه بايد با اجراي آموزش هاي لازم و ترويج ابزارهاي مديريتي در نخلستان ها، مديريت ضعيف نخلستان ها بهبود يابد. اجراي طرح‌هاي پايلوت، تحقيقي و ترويجي و نخلستان هاي نمايشي بهترين روش آموزش نخلكاران مي‌باشد، چون بخش قابل توجهي از بهره‌برداران نخل خرما كم سواد يا بي‌سواد هستند و آموزش و پرورش بصري تأثير قابل توجهي در مقايسه با روش هاي شنيداري در افزايش و ارتقاء سطح مهارت هاي علمي و عملي آنها خواهد داشت.

با عنايت به نتايج مطالعات بعمل آمده در اين زمينه و گزارشات مؤسسه تحقيقات خرما و ميوه‌هاي گرمسيري، بكارگيري روش هاي يادشده و رعايت اصول مديريت صحيح باغي در نخلستان ها خسارت عارضه را تا حد قابل قبولي كاهش و به 5٪ مي‌رساند.

 

خلاصه ای از نتایج بدست آمده از طرح تحقیقاتی موسسه تحقیقات خرما و میوه های گرمسیری